Monika Obrębska, Agnieszka Doda-Wyszyńska

Instytut Psychologii i Instytut Kulturoznawstwa UAM
Rola bohaterów w życiu społecznym (współczesne autorytety)

Około II połowy maja 2020 roku planujemy jednodniową, bezkosztową konferencję, która miała odbyć się już w zeszłym roku lecz z powodu niejasności organizacyjnych związanych z reformą szkolnictwa przełożyłyśmy ją na ten rok.

Pragniemy zająć się ludźmi wpływu, człowiekiem wpływowym: bohaterem, autorytetem, specjalistą, ekspertem, coachem, liderem, celebrytą, influencerem.

Przed epoką powszechnej dostępności sieci komputerowych, ludzie wpływowi byli znani, choć sam mechanizm wpływu nie musiał być jakoś specjalnie eksponowany. Panowało coś w rodzaju powszechnej zgody na wpływ ludzi mających coś innym do przekazania. W czasie, gdy ludzie zaczęli komunikować się za pomocą sieci komputerowych, przekazując sobie informacje i udostępniając własne zasoby danych, bardzo zmieniło się znaczenie wpływania, wpływu na innych użytkowników tak zapośredniczonej komunikacji. Ludzie wpływowi nie są często identyfikowani, mogą występować anonimowo, bez nazwisk i twarzy, bez określenia przynależności instytucjonalnej, płci, wieku itp. danych. Modne dziś słowo influenser, mimo że dobrze zdefiniowane, niewiele mówi o rzeczywistym wpływie jednego uczestnika komunikacji na drugiego.

Obecnie badamy bohaterów społecznych, narodowych, postaci o nieustalonym statusie „bohatera”, zjawisko „celebrytyzmu” związane z pojęciem bohatera, „upolitycznianie” bohaterów, zanik autorytetów.

Spróbujemy wyłonić współczesne mechanizmy kreacji i autokreacji bohaterów, odpowiedzieć na pytanie o emocje uwalniane przez bohaterów, wartości przez nich ucieleśniane. Czy są to wartości istotne kulturowo, czy zostają przywłaszczone przez mechanizmy rynkowe? Czy może działa tu mechanizm kozła ofiarnego (Girard), który sprawia, że bohaterowie i „gwiazdy” są często tragicznymi ofiarami kultury.

Idąc tropem Lascha (2015) według którego urynkowienie bohaterów wyzwala mechanizmy społecznej oceny w postaci emocji podziwu (czasem nawet uwielbienia) lub zawiści (i innych form zazdrości), główną dziś wartością podlegającą ocenie wydaje się osiągnięty sukces, którego miara zależy od statusu bohatera.

Przyjrzeć się też trzeba w szerszej, kulturowej perspektywie działaniu coachów, liderów, influencerów itp., aby odnaleźć współczesny kształt autorytetu, władzy, przywództwa, wywierania wpływu, kierowania, zaufania, prestiżu.

Chciałybyśmy, aby konferencja miała charakter interdyscyplinarny, żeby wywołała żywą dyskusję nad mechanizmami kształtowania bohaterów, liderów, coachów, influenserów. Stary problem autorytetu i omówiony już wielokrotnie jego kryzys niestety się pogłębia. Mamy nadzieję uda się sformułować nowe jego diagnozy i prognozy.


Chciałybyśmy, aby konferencja miała charakter seminaryjny, żeby była autentycznym spotkaniem i dyskusją, i aby przyciągnęła grono słuchaczy spoza grona prezentujących poszczególne komunikaty, jak to niestety coraz częściej wygląda na konferencjach.

Planujemy wcześniejsze zapoznanie się z komunikatami (miesiąc wcześniej, do około połowy września). Na samej konferencji wygłaszamy komunikat (ok. 10-15 minut), który dotyczy nie tyle konkretnego bohatera/ów (ten wątek możemy rozwinąć w artykule pokonferencyjnym) lecz dotyka jednego z trzech punktów:

1. bohaterowie a współczesne mity,

2. bohaterowie a celebrytyzm,

3. polityczne i społeczne zapotrzebowanie na bohaterów a upadek autorytetów.

Bohaterowie dzieciństwa

W toku badań z 2014 roku, na podstawie wyłonionych medialnych bohaterów dzieciństwa, przyjglądałysmy się sposobom radzenia sobie z rzeczywistością pokoleń lat 60.-90. XX wieku, później objęłysmy tez badaniami pokolenie przełomu wieków. Bohaterowie, na co zwrócili uwagę Geert i Gert Jan Hofstede (2007), uosabiają wartości bazalne, ukierunkowujące późniejsze cele i wybory życiowe. Pytając o bohaterów, nie pytamy wprost o wartości, unikając w ten sposób pułapki wyborów społecznie aprobowanych; umożliwia nam to dotarcie do rzeczywistych wartości, ukrytych np. pod kostiumem kultowego herosa. Znając system wartości danej osoby można przypuszczać, pod jakim kątem widzenia będzie ona spostrzegać różne aspekty rzeczywistości, jak będzie je interpretować i jakimi motywami będzie się kierować przy wyborze swojej drogi życiowej.

Stan obecny badań: W 2014 roku (w naszym badaniu wzięło udział 200 osób: 134 kobiety i 66 mężczyzn, których zadanie polegało na wypełnieniu specjalnie przygotowanej ankiety) przeprowadziłyśmy pilotażowe badania na temat bohaterów dzieciństwa Polaków pokolenia lat 60., 70., 80., 90. Na tej podstawie powstały trzy artykuły, dwa po angielsku, jeden po polsku [The Picture of Polish Generations on the Basis of the Analysis of Childhood Specific Media Heroes and Values Attributed to Them (A. Doda-Wyszynska, M. Obrębska), w: „Romanian Journal of Population Studies” Vol. VIII, No. 2, 2014, pp. 55 – 74; Glamour – magia czy mistyfikacja? Dawny urok w nowym wymiarze (A. Doda-Wyszynska, M. Obrębska), w: Narcystyczny urok glamour. Bohaterowie i wartości, A. Kisielewska, M. Kostaszuk-Romanowska, A. B. Strawińska (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2016. ss. 67 – 83; Values and Norms Put to the Test – Childchood Heroes and their Attitude to Suffering (A. Doda-Wyszynska, M. Obrębska), w: Cultural Normativity. Between Philosophical Apriority and Social Practices, (ed.) M. Gołębiewska, Studies Social Sciences, Philosophy and History of Ideas vol. 16, Peter Lang ed., Frankfurt am Main 2017, pp. 181 – 193], co pozwoliło nam wysunąć kilka hipotez badawczych, które należy zweryfikować. Bohaterowie to łącznik między symbolami a rytuałami, który wpływa na naszą osobowość. Bohaterowie lat 60. i 70. z cierpieniem radzą sobie sami lub ze wsparciem bliskich, natomiast od lat 80-tych (Pan Kleks) poprzez 90-te (Super Mario) z kulminacją obecnie (Harry Potter i Percy Jackson) pojawia się magiczna supermoc, która rozwiązuje wszystkie problemy. Pokazuje to bezradność współczesnego dziecięcego bohatera wobec cierpienia i brak wiary w to, że poradzi z nim sobie sam. Wcześniejsze pokolenia zmagały się ze znacznie poważniejszymi problemami (wojna i bieda), a nie przejawiały tak daleko posuniętej bezradności i postawy roszczeniowej, jak pokolenie współczesne.

Dalszy rozwój badań: W badaniach pilotażowych skupiłyśmy się na bohaterach fikcyjnych, teraz chcielibyśmy brać pod uwagę postaci realnie istniejące (gwiazdy muzyki, filmu, znane osobistości ze świata społecznego i świata kultury), w kontekście mody na różnego rodzaju coachów, trenerów osobistych, menadżerów itp.

obrady z Moniką Obrębską we Francuskim Łączniku w sprawie badań

artykuł o wartościach reprezentowanych przez bohaterów (po angielsku):

ADW MO Values and Norms